قرار گرفتن نام بندر سیریک در میان اهداف روزانه سنتکام در موج جدید حملات هوایی آمریکا، این بندر را برای ایرانیان و تمامی کسانی که اخبار جنگ را دنبال می‌کنند به نامی آشنا بدل کرده است.

تا پیش از جنگ، حتی بسیاری از مردم ایران نام بندر سیریک را به ندرت شنیده ‌بوند؛ شهری ساحلی در شرق هرمزگان که عمدتا در اخبار محلی، گزارش‌های شیلات یا برنامه‌های توسعه سواحل مکران دیده می‌شد. اما در هفته‌های اخیر، قرار گرفتن این منطقه در کانون اخبار مربوط به حملات هوایی آمریکا باعث شد سیریک ناگهان به یکی از پرتکرارترین نام‌ها در رسانه‌های داخلی و خارجی تبدیل شود.

 این تغییر ناگهانی، یک پرسش اساسی را پیش روی افکار عمومی قرار داده است؛ چرا منطقه‌ای که تا همین چندی پیش کمتر در کانون توجه قرار داشت، اکنون به یکی از مهم‌ترین نقاط مورد بحث در تحلیل‌های ژئوپلیتیکی و اقتصادی تبدیل شده است. پاسخ این پرسش تنها در تحولات نظامی خلاصه نمی‌شود.

اهمیت سیریک پیش از هر چیز به موقعیت استثنایی جغرافیایی، ظرفیت‌های بندری، نقش آن در توسعه سواحل مکران و جایگاهی بازمی‌گردد که طی سال‌های اخیر در راهبرد توسعه دریامحور ایران به دست آورده است. افزون بر این، تحلیلگران نظامی به موقعیت ارتفاعات مشرف به دهانه تنگه هرمز اشاره می‌کنند؛ ارتفاعاتی که از منظر نظامی، به دلیل اشراف دید، افزایش میدان دید و امکان استتار، می‌توانند در صورت استقرار سامانه‌های موشکی ساحل‌به‌دریا، توان رصد و پوشش آتش بر مسیر تردد شناورها را افزایش دهند. این مجموعه عوامل، سیریک را به یکی از نقاط راهبردی جنوب ایران در معادلات امنیتی و اقتصادی منطقه تبدیل کرده است.

سیریک کجاست و چرا موقعیت ویژه‌ای دارد؟

سیریک در شرق استان هرمزگان و در امتداد سواحل دریای عمان (مکران) قرار دارد. این شهرستان از شمال به میناب، از شرق به بشاگرد، از جنوب به جاسک و از غرب به دریای عمان محدود می‌شود. فاصله آن تا بندرعباس حدود ۲۰۰ کیلومتر است و در مسیر زمینی بندرعباس‌‌ـ‌جاسک قرار گرفته است؛ مسیری که یکی از محورهای اصلی توسعه سواحل مکران محسوب می‌شود.

آنچه این بندر را از شهرهای ساحلی ایران متمایز می‌کند، قرار گرفتن آن در نزدیکی دهانه تنگه هرمز است؛ جایی که بخش قابل توجهی از تجارت انرژی جهان از آن عبور می‌کند. این موقعیت موجب شده است که سیریک تنها یک شهر ساحلی نباشد، بلکه بخشی از زنجیره ژئوپلیتیکی شمال دریای عمان و ورودی خلیج فارس محسوب شود.

از سوی دیگر، این منطقه در میانه دالان ساحلی مکران قرار گرفته است؛ دالانی که طی سال‌های اخیر در اسناد توسعه‌ای ایران یکی از مهم‌ترین محورهای آینده اقتصاد کشور معرفی شده است. همین ویژگی باعث شده بسیاری از کارشناسان، سیریک را حلقه اتصال بنادر شرقی ایران با شبکه حمل‌ونقل و تجارت دریایی آینده کشور بدانند.

فراتر از یک بندر؛ شهری با ظرفیت‌های مغفول گردشگری

اگرچه امروز نام سیریک بیشتر در کنار تحلیل‌های ژئوپلیتیکی شنیده می‌شود، اما این منطقه در واقع یکی از بکرترین مقاصد طبیعی جنوب ایران نیز به شمار می‌رود. یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های این منطقه، تالاب آذینی است؛ زیستگاهی ارزشمند برای پرندگان مهاجر و گونه‌های مختلف آبزی. علاوه بر جاذبه‌های طبیعی، صیادی، آبزی‌پروری، کشاورزی و دامداری از مهم‌ترین فعالیت‌های مردم این شهرستان به شمار می‌روند.

با این حال، به دلیل ضعف زیرساخت‌های حمل‌ونقل، کمبود امکانات اقامتی، محدود بودن سرمایه‌گذاری و دوری از مراکز اصلی اقتصادی کشور، از بسیاری از این ظرفیت‌ها چندان بهره‌برداری نشده است. در نتیجه، برخلاف جزایر شناخته‌شده‌ای مانند کیش، قشم یا حتی هرمز، سیریک هنوز جزو مقاصد اصلی گردشگران داخلی و خارجی به شمار نمی‌آید.

کارشناسان حوزه گردشگری معتقدند اگر توسعه زیرساخت‌های ساحلی، جاده‌ای و خدماتی در این منطقه با سرعت بیشتری دنبال شود، سیریک می‌تواند در کنار نقش بندری خود، به یکی از مقاصد مهم طبیعت‌گردی و گردشگری دریایی ایران تبدیل شود.

اما اهمیت سیریک تنها به زیبایی‌های طبیعی یا موقعیت ساحلی آن محدود نمی‌شود. طی سال‌های اخیر، این بندر به‌تدریج وارد نقشه توسعه دریامحور ایران شده است؛ راهبردی که هدف آن انتقال بخشی از ظرفیت‌های اقتصادی کشور از مناطق متراکم داخلی به سواحل جنوبی و بهره‌گیری بیشتر از مزیت‌های دریایی است.

در همین چارچوب، سازمان بنادر و دریانوردی پروژه‌هایی برای توسعه زیرساخت‌های بندری، ایجاد پسکرانه، افزایش ظرفیت تخلیه و بارگیری و ارتقای امکانات لجستیکی سیریک آغاز کرده است. برخی مسئولان این سازمان حتی سیریک را یکی از مهم‌ترین بنادر پشتیبان توسعه مکران به شمار می‌آورند.

کلید توسعه مکران در برنامه هفتم توسعه

افزون بر این، قرار گرفتن سیریک در مسیر ارتباطی شرق هرمزگان با جاسک و چابهار موجب شده است که این منطقه در برنامه‌های توسعه شبکه حمل‌ونقل دریایی و زمینی جایگاه ویژه‌ای پیدا کند. هدف از این برنامه‌ها، ایجاد یک زنجیره پیوسته از بنادر فعال در سواحل مکران است تا علاوه بر کاهش تمرکز بر بنادر سنتی، ظرفیت‌های جدیدی برای تجارت، صادرات، واردات و سرمایه‌گذاری ایجاد شود.

به همین دلیل، بسیاری از کارشناسان معتقدند اهمیت امروز سیریک، حاصل یک تحول چندساله در سیاست‌های توسعه‌ای ایران است؛ تحولی که این بندر را از یک منطقه نسبتا ناشناخته به یکی از نقاط کلیدی نقشه اقتصادی آینده کشور تبدیل کرده است.

در هفته‌های اخیر نیز همزمان با تشدید تنش‌های نظامی، گزارش‌هایی از آسیب دیدن برخی زیرساخت‌ها و تأسیسات شهرستان سیریک منتشر شد. هرچند درباره اهداف دقیق و ابعاد خسارات روایت‌های متفاوتی وجود دارد، اما همین رخدادها بار دیگر توجه تحلیلگران را به اهمیت این منطقه جلب کرده است.

کارشناسان، تمرکز پایگاه‌های راداری نیروی دریایی ارتش و سپاه در این بندر و موقعیت راهبردی آن برای تسلط ایران بر تنگه هرمز را از دلایل اصلی حملات مداوم سنتکام به سیریک می‌دانند. از سوی دیگر، برخی از تحلیلگران که احتمال عملیات زمینی آمریکا برای تصرف جزایر یا مناطقی در جنوب ایران را مطرح می‌کنند، سیریک را در کنار جاسک، یکی از اهداف اصلی این سناریو می‌دانند.

از نظر ایران نیز سیریک تنها از نظر نظامی ارزشمند نیست. این بندر در قلب برنامه توسعه سواحل مکران است. طرحی که با عنوان توسعه دریامحور به یکی از ارکان اصلی برنامه هفتم توسعه و از وعده‌های مکرر مسعود پزشکیان برای رشد اقتصادی بدل شده است، تا جایی که رئیس دولت چهاردهم مدعی شد باید پایتخت کشور به مکران منتقل شود.

این سیاست چند هدف را دنبال می‌کند؛ افزایش ظرفیت تجارت دریایی، ایجاد مسیرهای جدید صادرات و واردات، توسعه صنایع ساحلی، جذب سرمایه‌گذاری و کاهش تمرکز فعالیت‌های اقتصادی در چند بندر محدود و همین اهداف است که سیریک را به منطقه‌ای ارزشمند برای دورنمای برنامه تجارت ایران بدل می‌کند.

در این چارچوب، سیریک تنها یک بندر محلی نیست، بلکه بخشی از زنجیره‌ای است که از بندرعباس آغاز می‌شود و تا جاسک و چابهار امتداد می‌یابد. توسعه هر حلقه از این زنجیره می‌تواند ظرفیت لجستیکی کل منطقه را افزایش دهد.

از نگاه کارشناسان حمل‌ونقل دریایی، وجود چند بندر فعال در امتداد سواحل مکران، انعطاف‌پذیری بیشتری برای شبکه تجارت دریایی ایران ایجاد می‌کند و امکان توزیع بهتر بار و خدمات بندری را فراهم می‌سازد.

مدیر اداره بنادر و دریانوردی شهید باهنر در استان هرمزگان در سال ۱۴۰۱ گفته بود، بیش‌از ۹۰ درصد از عملیات ساخت اسکله‌های شمعی و عرشه بندر چندمنظوره سیریک انجام شده و در حال تکمیل است. محمدحسینی در همان سال به اهمیت سیریک در دورنمای اقتصادی ایران اشاره کرد و یادآور شد بندر چندمنظوره سیریک با ۳۴ هکتار وسعت حوضچه و ۵۱ هکتار پس‌کرانه، پس از مجتمع بندری شهید رجایی، دومین بندر بزرگ به لحاظ وسعت حوضچه در محدوده سواحل استان هرمزگان به شمار می‌رود.

این سطح اهمیت برای اقتصاد و همچنین ارزش نظامی موقعیت بندر است که آسیب‌های وارده به زیرساخت‌های آن را بحران‌زا می‌کند. تخریب شبکه‌های آب، برق، مخابرات یا راه‌های ارتباطی مناطق ساحلی، صرف‌نظر از علت آن، پیامدهایی فراتر از محدوده همان شهر خواهد داشت.

به گفته کارشناسان، کند شدن اجرای پروژه‌های توسعه‌ای سواحل مکران و نیاز به بازسازی آسیب‌‌های گستره سیریک، حتی با فرض پایان جنگ، تبعات اقتصادی سنگینی به همراه خواهد داشت. این تبعات مواردی چون افزایش هزینه سرمایه‌گذاری در بخش بندری، تأخیر در توسعه خدمات لجستیک و حمل‌ونقل دریایی، کاهش جذابیت سرمایه‌گذاری برای بخش خصوصی و همچنین جهش هزینه‌های بیمه و مخاطره فعالیت‌های اقتصادی را شامل می‌شود.

اهمیت نظامی؛ فراتر از یک شهر ساحلی

جدای از ارزش‌های اقتصادی باید به اهمیت سیریک در تقابل کنونی ایران با آمریکا و اصرار بر حفظ  مدیریت تنگه هرمز به منزله کارت برنده این تقابل پرداخت. موقعیت سیریک در مجاورت دریای عمان و نزدیکی به دهانه تنگه هرمز باعث شده است که این منطقه در بسیاری از مطالعات ژئوپلیتیکی مورد توجه قرار گیرد. تنگه هرمز یکی از مهم‌ترین گذرگاه‌های انرژی جهان به شمار می‌رود و بخش قابل توجهی از صادرات نفت و فرآورده‌های نفتی از این مسیر عبور می‌کند.

تحلیلگران نظامی با بررسی جایگاه سیریک می‌گویند این بندر دقیقا در ورودی تنگه هرمز در سمت دریای عمان قرار گرفته است و از نقاط مهم تسلط ایران بر تنگه هرمز شناخته می‌شود. همچنین ارتفاع و موقعیت کوهپایه‌ای سیریک سبب شده نیروهای نظامی ایران با استقرار در این بندر  اشرف کاملی بر کل ورودی‌‌ها و خروجی‌‌های تنگه هرمز داشته باشند.

نباید فراموش کرد این منطقه از دیرباز یک پایگاه مهم نظامی، چه برای ارتش و چه برای نیروی دریایی سپاه، به شمار می‌آید و دلیل آن امکان رصد، پایش و کنترل تردد شناورها در تنگه هرمز است، و همچنین مناسب بودن برای استقرار سامانه‌‌های دفاعی و پرتاب موشک‌‌های کروز ضدکشتی.

سیریک جدای از نقش حساسش در جنگ اخیر برای دورنمای تجاری منطقه نیز نقشی تعیین‌کننده دارد. کشورهای حوزه خلیج فارس به ویژه امارات، که برنامه‌های هزینه‌بری برای توسعه بنادر خود دارند، به سیریک به چشم رقیبی احتمالی در دهه‌های بعد نگاه می‌کنند.

این موضوع از این فرضیه برمی‌آید که برخی معتقدند سیریک می‌تواند در صورت ارتقای زیرساختی و اجرای تمام برنامه‌های پیشبینی‌شده در برنامه هفتم توسعه، به رقیب اصلی بندر فجیره بدل شود.

این بندر همانند فجیره خارج از خلیج فارس و در مجاورت دریای عمان قرار دارد؛ ویژگی خاصی که از منظر تجارت دریایی و دسترسی به آب‌های آزاد مزیت مهمی به شمار می‌رود. با این حال، موقعیت جغرافیایی تنها یکی از مؤلفه‌های رقابت بندری است و موفقیت نهایی به حجم سرمایه‌گذاری، زیرساخت‌های لجستیکی، اتصال ریلی و جاده‌ای، قوانین سرمایه‌گذاری و توان جذب خطوط کشتیرانی بین‌المللی بستگی دارد.

البته پاسخ بسیاری از کارشناسان به این فرضیه  مثبت اما با تأکید بر اجرای بسیاری از شروط مختلف است. این گروه معتقدند سیریک از نظر طبیعی مزیت‌هایی چون دسترسی مستقیم به دریای عمان، قرار گرفتن در مسیر توسعه مکران و امکان اتصال به شبکه بنادر شرقی ایران را دارد. اگر پروژه‌های توسعه بندری، راه‌آهن، بزرگراه، صنایع پتروشیمی، شهرک‌های صنعتی و مراکز لجستیکی طبق برنامه اجرا شوند، این بندر می‌تواند سهم قابل توجهی در تجارت دریایی ایران به دست آورد.

در مقابل، چالش‌هایی نیز وجود دارد، از جمله فاصله با مراکز بزرگ صنعتی، محدودیت زیرساخت‌های فعلی، نیاز به سرمایه‌گذاری گسترده، ضرورت جذب سرمایه بخش خصوصی و رقابت با بنادر تثبیت‌شده منطقه. به بیان دیگر، سیریک امروز بیشتر یک ظرفیت بالقوه است تا یک رقیب بالفعل برای فجیره. تبدیل این ظرفیت به مزیت واقعی، نیازمند تداوم سرمایه‌گذاری، ثبات در سیاست‌های توسعه‌ای و تکمیل شبکه حمل‌ونقل و خدمات بندری خواهد بود.

در چنین چارچوبی، سیریک می‌تواند نقش یک حلقه مهم در زنجیره توسعه مکران را ایفا کند؛ زنجیره‌ای که از چابهار تا شرق هرمزگان امتداد دارد و هدف آن افزایش سهم ایران از تجارت دریایی و استفاده بیشتر از ظرفیت‌های دریای عمان است. اگر این راهبرد به طور کامل اجرا شود، آثار آن محدود به یک شهرستان نخواهد بود، بلکه می‌تواند بر اشتغال، سرمایه‌گذاری، صادرات غیرنفتی و توسعه مناطق کمتر برخوردار جنوب کشور نیز تأثیرگذار باشد.

نگینی که زیر حملات هوایی زخم خورده است

بندری که امروز در صدر اخبار جنگ قرار گرفته است و ساکنانش ناگهان تیتر یک رسانه‌های بین‌المللی شده‌اند، حال و هوایی بسیار دور از رؤیاهای بافته‌شده برای آن دارد. منطقه‌ای که زمانی به طبیعت بکر و آرامش جادویی‌اش شناخته می‌شد، اکنون تصویری متفاوت به رسانه‌ها مخابره می‌کند: آسمانی پوشیده از دود بمب‌باران و تنگنای شدید اقتصادی به دلیل تخریب زیرساخت‌ها. مردمی که بنا بود روزی در یکی از پررونق‌ترین بنادر جنوبی ایران زندگی کنند امروز ساعت‌های متوالی از آب و برق و امکانات ارتباطی محروم‌اند و تحت فشار روانی شایعات مربوط به احتمال تصرف جزیره قرار دارند.

باید دید پایان این دور از درگیری‌های نظامی چه سرنوشتی برای سیریک رقم خواهد زد و این بندر حالا بیشتر شناخته‌شده از فرصت تکرار نامش در اخبار برای دوباره برپاخواستن استفاده خواهد کرد یا سرنوشتی مشابه شهرهای خوزستان خواهد داشت که پس از جنگ ایران و عراق دهه‌هاست رنگ و روی آبادانی به خود ندیده‌اند.